Krótka odpowiedź: nie. Zielony kożuch na jeziorze, nitki w rzece i glony z plaży nad Bałtykiem to nie to samo co wodorosty z czystego, otwartego Atlantyku. Najgroźniejsze są sinice, które nie dają się rozpoznać po smaku ani po wyglądzie jako bezpieczne.
Czym są sinice
Sinice (cyjanobakterie) to bakterie fotosyntetyzujące, które w ciepłe, spokojne dni tworzą zakwity: zielone smugi, zawiesinę jak rozlana farba, galaretowaty kożuch i brunatnozieloną pianę przy brzegu. Woda mętnieje i pachnie stęchlizną lub ziemią. Toksyn nie widać, więc każdy zakwit traktuje się jako zagrożenie.
Sinice wytwarzają toksyny. Mikrocystyny i nodularyna uszkadzają wątrobę, anatoksyny działają na układ nerwowy. W Bałtyku letnie zakwity tworzą głównie Nodularia spumigena i Aphanizomenon flos-aquae. Nodularia wytwarza nodularynę, a Dolichospermum bywa źródłem mikrocystyn i anatoksyn. Bałtyckie szczepy Aphanizomenon nie wykazały toksyn, w odróżnieniu od słodkowodnych.
Do zatrucia dochodzi przez połknięcie wody lub piany, kontakt ze skórą i oczami, a także wdychanie aerozolu. Dzieci mogą być bardziej narażone, bo łatwiej łykają wodę i piasek podczas zabawy.
Wytyczne WHO z 1999 r. (w streszczeniu US EPA) opisują poziomy ostrzegawcze dla wody rekreacyjnej: około 20 tys. komórek sinic w mililitrze oznacza niskie ryzyko krótkotrwałych objawów (podrażnienie skóry, dolegliwości żołądkowe), około 100 tys. komórek ryzyko umiarkowane, a przy tworzeniu się kożucha ryzyko wysokie i zalecana kontrola kontaktu lub zakaz kąpieli.
Dlaczego nie zbieramy dzikich glonów słodkowodnych
- Nie ma sposobu, by na brzegu odróżnić bezpieczny glon od zakwitu sinic. Zakwity mieszają się z innymi organizmami i zmieniają z dnia na dzień.
- Nie znaleźliśmy żadnego urzędowego zalecenia, że gotowanie lub suszenie usuwa toksyny, więc nie traktuj obróbki jako zabezpieczenia.
- Dowód z rynku suplementów: w belgijskim badaniu z 2022 r. mikrocystyny wykryto w 9 z 35 sprawdzonych produktów z glonów, w ilościach od 0,24 do 5,6 µg/g, a trzy przekraczały proponowaną wartość 1 µg/g. Skażenie dotyczyło wyłącznie produktów zawierających Aphanizomenon flos-aquae (AFA), glona zbieranego z naturalnych zakwitów (m.in. w Klamath Lake). Produkty wyłącznie ze spiruliny były poniżej granicy wykrywalności.
A spirulina i chlorella?
Spirulina (Arthrospira) i chlorella w produktach z półki pochodzą z kontrolowanych upraw, w których producent może badać partie na toksyny. To zupełnie co innego niż glony zebrane z jeziora. Autorzy belgijskiego badania zwracają uwagę, że kontrola i regularne badania są potrzebne zwłaszcza przy materiale zbieranym z natury. Nie kupuj suplementów z dzikich zakwitów i nie zastępuj nimi jedzenia.
Bałtyk: co tam rośnie i czemu nie polecamy
W Bałtyku rosną morszczyn pęcherzykowaty i ulwy (sałata morska), ale to nie jest dobre miejsce na zbieranie wodorostów do jedzenia.
- Eutrofizacja. Zakwity sinic powstają przy nadmiarze składników odżywczych i nasilają się przy ocieplaniu wody. Ulwa lubi tę samą, przeżyźnioną wodę i latem tworzy zakwity, które po rozkładzie wydzielają siarkowodór.
- Sezon. Zakwity przypadają głównie na lato. Sezon kąpielowy trwa od połowy czerwca do końca sierpnia, a w latach z silnymi zakwitami zamykano nawet kilkadziesiąt kąpielisk naraz (58 w 2018 r.).
- Toksyny w tkankach i na plechach. Duński instytut żywności (DTU) zaznacza, że wodorosty mogą nosić toksyczne mikroglony i sinice, dlatego ważne jest dokładne czyszczenie.
- Metale i jod. To samo, co przy morskich wodorostach: gromadzą metale, a BfR i ANSES ostrzegają przed jodem. Szczegóły w poradniku jadalne wodorosty.
Dobre, czyste brzegi skaliste z jadalnymi wodorostami leżą nad Atlantykiem i Morzem Północnym. Znajdziesz je w module pływów.
Co robić po kontakcie z zakwitem
To ogólne zalecenia urzędowe i szwajcarskiego instytutu Eawag. Nie zastępują porady lekarza ani weterynarza.
- Spłucz skórę czystą wodą, weź prysznic z mydłem i zmień mokre kąpielówki.
- Nie połykaj wody. Dzieciom nie pozwalaj bawić się w piance ani przy kożuchu.
- Możliwe objawy według Eawag: podrażnienie skóry i błon śluzowych, wymioty lub biegunka, trudności w oddychaniu, reakcje alergiczne, a w ciężkich przypadkach drgawki lub porażenie. Przy objawach zatrucia od razu zgłoś się do lekarza.
- Pies nie powinien pić z zakwitu, wchodzić do niego ani zlizywać glonów z sierści. Objawy u psów mogą wystąpić w ciągu minut: apatia, ślinotok, gorączka, wymioty, biegunka, drżenia mięśni. Spłucz psa dokładnie i od razu skontaktuj się z weterynarzem.
- Stan kąpielisk w Polsce sprawdzisz w serwisie GIS (sk.gis.gov.pl). Szczegóły ograniczeń na danym kąpielisku podaje komunikat sanepidu lub serwisu GIS.
Źródła
- Eawag: cyanobacteria, effects and behavioural recommendations
- US EPA: WHO 1999 guideline values for cyanobacteria in freshwater
- Wodne Sprawy: sinice tworzące letnie zakwity w Bałtyku
- Sinice, zakwit i status kąpieliska (informacja miejska, Gdynia)
- Van Hassel i in. 2022: mikrocystyny w suplementach z glonów (Toxins)
- DTU Fødevareinstituttet: tang kan indeholde sundhedsskadelige stoffer
- ANSES: algues vertes, baignade et consommation de coquillages
To informacja ogólna, a lokalne przepisy i komunikaty sanepidu mogą się różnić. W razie objawów u siebie lub zwierzęcia skontaktuj się z lekarzem albo weterynarzem.
Nie przegap następnego okna
Najlepsze okna trwają kilka godzin: po sztormie, po deszczu, w bezchmurną noc z aktywnym Słońcem. Zapisz się, a damy znać mailem, gdy indeks w Twoich miejscach przekroczy 60.